آشنایی

در یکی از روزهای ماه مارس سال 1964 قربانیان زمین لرزه در آلاسکا هنگامی که لرزش زمین با حوادث ناگوار دیگری توأم شد مرگ سختی را به چشم خود دیدند و قبل از اینکه بتوانند آمادگی مقابله و حمایت از خود را پیدا کنند امواج سهمگین پس از برخورد با صخره‌ها و در هم شکستن آنها ویرانی و خرابی بسیار برجای گذاشت و میزان تلفات زمین لرزه را تا سه برابر افزایش داد. در نظر قربانیان در این حادثه گویی زمین و دریا دچار جنون شده بودند.

تاریخچه و سیر تحولی

·         بر اساس سوابق موجود و قابل بررسی امواج تسونامی دویست و هفتاد و یک بار باعث ویرانی و وحشت شده‌اند که از این میان بیست و نه بار در دریای آتلانتیک ، بیست و سه بار در دریای مدیترانه و دویست و نوزده بار در ناحیه اقیانوس آرام اتفاق افتاده است. بر اساس گزارش‌های بدست آمده اولین تسونامی در پوتی دآی یونان در سال 479 قبل از میلاد اتفاق افتاد.

·         در سال 1293 شبیه چنین حادثه‌ای مرگ 3000 نفر ژاپنی را باعث گردید. در سال 1737 امواجی به ارتفاع 210 پا باعث فرو رفتن دماغه لوپاتکا واقع در ساحل کامچاتکا به زیر آب شد. به تعداد قربانیان زمین لرزه وحشتناک و دلخراش سال 1755 لیسبون باید هزاران نفر دیگر را که بر اثر تسونامی به هلاکت رسیدند، اضافه نمود.

·         در سال 1783 سی هزار نفر در ایتالیا قربانی امواج تسونامی شدند. انفجار کوه آتشفشان کراکاتوا در سال 1883 جریان شدید آبی شد که از طریق تنگه ساندرا به سواحل جاوه و سوماترا رسید و 36500 کشته برجای گذاشت و در اثر همین جریان آب ، کشتی جنگی برو به فاصله دو مایل در خشکی قرار گرفت.

·         در سال 1867 کشتی ماناگوئلا به داخل شهر فدریکستلر در جزیره سنت گروا واقع در دریای کارائیب انتقال داده شد و موجی عظیم کشتی را بر روی یک انبار داخل بندر قرار داد. در سال 1960 همین امواج مرگ آور در کورال شیلی چنین عملی را در مورد یک کشتی 11 تنی تکرار نمودند. در سال 1869 تسونامی در جزایر هاوایی شهر پونولو را به کلی شست و از بین برد و تنها اثری که از این شهر به جای ماند فقط دو درخت بود.

امواج مرگ آور

نظیر آتشفشان و زلزله ، تسونامی نیز خودبه‌خود اتفاق نمی‌افتد بلکه عواملی باعث بروز آن می‌شوند. زمین لرزه‌ها امواجی هستند که از صخره‌ها و خاک عبور می‌نمایند، اما تسونامی‌ها امواجی هستند که در داخل آب حرکت می‌کنند و همواره نیرویی برای به حرکت درآوردن آنها مورد نیاز است. اکثر مواقع زمین لرزه این نیروی محرک و مورد نیاز را با بالا و پایین بردن و یا با لایه لایه کردن کف دریا به وجود می‌آورد، یا بین دو قسمت آن فاصله می‌افتد، امواج سهمگینی ایجاد می‌شوند که مسافتهای بسیار طولانی را طی می‌کنند تا انرژی حاصله از زمین لرزه را تماماً مصرف نمایند.

انفجار بمب

در طول مدت هشت سال دوازده بار امواج ناشی از انفجار بمب هسته‌ای و ده تسونامی در اقیانوس آرام به ثبت رسیده است. تشابهات امواج ایجاد شده نشان می‌دهد که تسونامی نظیر امواج ناشی از انفجار بوسیله یک قوه محرک که بالا و پایین شدن کف دریاست ایجاد می‌شود. به نظر می‌رسد که تسونامی در مواقعی که قدرت زلزله حدود 6.5 و در فاصله سی مایلی از سطح آب باشد بوجود می‌آید، زیرا فقط چنین زلزله‌ای می‌تواند سبب جابجایی سطح کره زمین شود.

واقعا چه اتفاقی می‌افتد؟

دانشمندان نسبت به فعل و انفعالاتی که باعث تسونامی می‌شوند، نظری ندارند زیرا تسونامی در فاصله دوری از سطح دریا که بسیار مشکل و حتی غیرممکن است که بتوان فهمید چه چیزی در آنجا اتفاق می‌افتد، ایجاد می‌شود. به هر حال در مورد آنچه که این امواج پس از بوجود آمدن انجام می‌دهند، حقایق و مطالب بسیاری می‌دانیم.


یکی اینکه سرعت حرکت آنها در دریای باز باور نکردنی است. در چنین محلی یک تسونامی می‌تواند با سرعت 600 مایل در مساحت حرکت کند و نحوه عمل آن درست مثل حالتی است که از انداختن سنگ در داخل آب ایجاد می‌شود یعنی به ترتیب دوایری بوجود می‌آید که از مرکز یعنی نقطه فرود آمدن سنگ در آب دور می‌شوند تا به یک خط ساحلی برسند و یا در یک محوطه باز از بین بروند.

ویژگی امواج تسونامی

در یک دریای باز تسونامی ممکن است فاصله پنجاه مایل از یک موج به موج دیگر را با ارتفاع تنها 2 پا طی کند و به همین دلیل بیشتر کشتی‌هایی که از آن ناحیه عبور می‌کنند متوجه وجود آن نمی‌شوند. صیادان ژاپنی که صبح از خانه خارج شده و عصر به شهرهای خود بازگشته‌اند در کمال تعجب مواجه با خرابی‌های تسونامی شده‌اند زیرا هنگامی که امواج کوتاه به قسمت‌های کم عمق می‌رسند پنجاه پا به طول آنها اضافه می‌شود و حتی در اثر برخورد به ساحل ممکن است به صد پا یا بیشتر نیز برسند.

با توجه به نیروهایی که عامل بروز تسونامی می‌شوند طول مدت این امواج بین پنج الی شصت دقیقه و حتی بیشتر متغیر است. در طول یک یا دو ساعت 3 الی 5 نوسان و یا موج بزرگ ایجاد می‌شود و سپس حتی چندین روز قبل از آرام شدن مجدد دریا این امواج کم‌کم از بین می‌روند.

ناشناخته‌های تسونامی

تسونامی نسبت به زمین لرزه دارای خطر کمتری است. زیرا قبل از وقوع ، نشانه‌هایی را بروز می‌دهد. اما در میزان قربانیان برجای مانده این دو کاملا به هم شبیه هستند. اگرچه در این زمینه دانشمندان به موفقیت‌های چشمگیری دست یافته‌اند ولی هنوز مسایل بسیاری در مورد این امواج مرگ‌آور که بلافاصله بعد از وقوع زمین لرزه در عرصه دریاها ظاهر می‌شوند، حل نشده ، باقیمانده‌اند

شاتل فضايي «آتلانيس» به پايگاه فضايي فلوريدا منتقل شد.

به گزارش سرويس «فن‌آوري» خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، اين شاتل روي سكوي پرتاب در انتظار موعد پرواز به سوي تلسكوپ هابل در ماه آينده خواهد بود.

آتلانتيس، به آرامي و روي يك وسيله نقليه حامل عازم سايت پرتاب PAD39A در مركز فضايي كندي سازمان فضايي آمريكا (ناسا) در كيپ كاناورال فلوريدا شد و تلويزيون ناسا اين عمليات جابه‌جايي را به طور مستقيم پخش مي‌كرد.

كاندري توماس ــ‌ سخنگوي ناسا ــ اعلام كرد كه عمليات بسيار خوب انجام شد، ‌اما وجود يك نقص فني در نقطه ارتباط بين شاتل با مخزن سوخت خارجي آن ممكن است منجر به انجام عملياتي روي سكوي پرتاب شود.

در همين فاصله زماني مقامات ناسا مجموعه‌اي از توفان‌هاي حاره‌يي روي اقيانوس اطلس را نيز رديابي مي‌كنند كه ممكن است تاثيراتي روي آماده سازي‌هاي پرتاب آتلانتيس داشته باشند.

اين شاتل قرار است روز هشتم اكتبر امسال همراه با هفت فضانورد براي انجام يك ماموريت 11 روزه به سمت هابل پرتاب شود.

كاش مي شد خويشتن را بشكنيم

يك شب اين تنديس تن را بشكنيم

بشكنيم اين شيشه ي صد رنگ را

اين تغافل خانه ي نيرنگ را

آسمان دوستي آبي تر است

شب در اين آيينه مهتابي تر است

من نمي گويم كسي بي درد نيست

هركسي دردي ندارد مرد نيست

ليك مي گويم كه فصل سوختن

آب را هم ميتوان آموختن

گر خطر مي بارد زين فصل سرد

دوستي را بايد اول بيمه كرد

عشق با لبخند مردم زنده است

زندگي هم با تبسم زنده است.

به گزارش سرويس علمي خبرگزاري دانشجويان ايران(ايسنا)، فضاپيماي «فونيکس» در 13 مرداد 1386 از مرکز فضايي ناسا (فلوريدا) به سمت مريخ پرتاب شد. اين فضاپيما پس از 9 ماه و نيم سفر فضايي آماده مي شود تا روز يکشنبه پنجم خرداد ماه بر روي قطب شمال مريخ فرود آيد.

در ساعت 4:46 (وقت گرينويچ) بعد از ظهر روز يکشنبه 5 خرداد 1387 پس از دريافت نخستين سيگنال‌هاي راديويي مبني بر ورود فضا پيما به بخش بالايي آتمسفر مريخ، عمليات فرود آغاز مي‌شود.

در اين مرحله حساس فونيکس بايستي طي هفت دقيقه با انجام فعاليت‌هاي پرخطر، سرعت خود را از 12000 مايل در ساعت به 5 مايل در ساعت کاهش دهد. اگر اين عمليات با موفقيت انجام شود فونيکس به آرامي بر روي قطب شمال مريخ فرود خواهد آمد.

دانشمندان ماموريت فونيكس اين روزها را با بيم و اميد‌هاي فراوان سپري مي‌كنند زيرا اين فرود حساس پيچيدگي‌هاي خاص خود را دارد و از سوي ديگر نيمي از تلاش‌هاي گذشته دانشمندان براي فرود بر سطح مريخ با شکست روبه‌رو شده است.

دكتر عباس كنگي، پژوهشگر و سياره‌شناس كه در زمينه ساختارهاي زمين‌شناسي مريخ تحقيق مي‌كند در گفت‌و‌گو با خبرنگار ايسنا درباره كاوشگر «فونيكس» گفت: تجهيزات مستقر بر روي «فونيکس» شامل دوربين عکس برداري، يک بازو به طول 2/2 متر براي حفر شيارهايي به عمق نيم متر در سطح سياره، يک ايستگاه هواشناسي با سنسورهاي خاص جهت اندازه گيري تغييرات فصلي حرارت، سرعت جريان باد و ... - كه توسط سازمان فضايي کانادا حمايت مي‌شود - سيستم ارسال امواج ليزر جهت اندازه گيري ميزان گرد و غبار و ذرات يخ موجود در آتمسفر سياره، آزمايشگاه شيمي منياتوري - که امکان انجام آزمايش‌هاي شيميايي بر روي نمونه هاي خاک و يخ به دست آمده از سطح سياره را ممکن مي‌كند و علاوه بر اندازه گيري ترکيبات ملکولي، نمونه ها را تا حرارت 1800 درجه فارنهايت گرم مي کند تا مراحل تبديل آنها از حالت جامد به مايع و گاز بررسي شود و بعلاوه ميزان کربنات، سولفور و اکسيدهاي موجود در خاک را به عنوان مواد تقويت کننده حيات در شرايط حضور آب مايع اندازه گيري خواهد کرد - و بالاخره دو عدد ميکروسکوپ جهت بررسي ساختمان‌هاي موجود در خاک و يخ با قدرت تفکيک در حد يک هزارم پهناي موي انسان است.

عضو هيات علمي دانشگاه آزاد اسلامي شاهرود با اشاره به اين كه فضاپيماي Mars Polar Lander كه در سال 1999 با هدف شناسايي قطب هاي مريخ پرتاب شد با شکست روبه رو شد، سفر فونيکس را هم پرمخاطره عنوان و خاطرنشان كرد: احتمال فرود موفقيت آميز اين كاوشگر بر سطح سياره زير 50 درصد ارزيابي شده؛ بنابراين ريسک اين سفر فضايي بالا است. هزينه اين سفر فضايي 420 ميليون دلار تخمين زده شده که 90 ميليون دلار آن مربوط به پرتاپ راکت است.

به گفته وي، منطقه فرود فضاپيما شبيه به آلاسکا و غالبا پوشيده از يخ مي باشد، اما به دليل اينکه فونيکس در تابستان فرود مي‌آيد با پوشش يخي مواجه نخواهد شد. هر چند با نزديک شدن به فصل زمستان و کاهش شدت نور خورشيد توانايي فونيکس تقليل مي يابد، اما دانشمندان اميدوارند بوسيله دوربين هاي اين جستجوگر، نخسين منظره از زمستان قطب مريخ را مشاهده کنند. به علاوه تشکيل پوشش يخي در نزديکي فونيکس قابل مشاهده خواهد بود.

وي گفت: فضاپيماي فونيکس بسيار سنگين است در نتيجه ورودي آتشين به آتمسفر مريخ خواهد داشت؛ بنابراين قبل از باز شدن کيسه هاي هوا و چترهاي نجات به دليل وزن زياد فضاپيما، سرعت آن در اتمسفر سياره افزايش مي‌يابد. براي حفاظت فضاپيما در اين شرايط سخت يک سپر حرارتي براي آن در نظر گرفته شده است. پس از فرود جست‌وجوگر فونيکس رها مي شود و مرحله اصلي اکتشافات آغاز مي‌شود.

دكتر كنگي درباره ماموريت كاوشگر ققنوس گفت: در اين سفر هيجان انگيز امکان مطالعه مستقيم کلاهک قطب شمال سياره ميسر مي‌شود. تا کنون بر اساس اندازه‌گيري هاي انجام شده از مدار سياره، اين کلاهک آب منجمد در نظر گرفته شده. اما دستاوردهاي فونيکس مي تواند نتايج شگفت انگيزي را به همراه داشته باشد. به گونه اي که اين احتمال وجود دارد که اين کلاهک داراي ترکيباتي متفاوت باشد.

وي خاطرنشان كرد: به عنوان مثال براي سه دهه دانشمندان بر اين باور بودند که کلاهک قطب جنوب مريخ از دي اکسيد کربن يخ زده (يخ خشک) تشکيل شده، اما تحقيقات انستيتو تکنولوژي کاليفرنيا در سال 2003 نشان داد فقط يك لايه سطحي از دي اكسيد كربن يخ زده در كلاهك جنوبي وجود دارد؛ بنابراين اين احتمال وجود دارد که رويدادي مشابه براي قطب شمال مريخ رخ دهد. به گونه اي که دستاوردهاي فونيکس بسياري از باورهاي موجود در رابطه با تجمع آب يخ زده در اين بخش از سياره را دگرگون كند.

دكتر كنگي تصريح كرد: بزرگترين هدف اين سفر فضايي همانند ساير سفرهاي فضايي به مريخ جستجوي حيات بر سطح سياره سرخ است؛ اما اين ماموريت هاي فضايي به صورت گام به گام اطلاعات مورد نياز دانشمندان را به صورت قطعات پازل جمع آوري مي کند.

وي در ادامه با بيان اين كه بزرگترين مشکل اين فضاپيما فرود بر سطح سياره سرخ خواهد بود، اظهار داشت: دانشمندان بايد سرعت اين فضاپيما را در نزديك مريخ و در جو بسيار رقيق سياره كاهش دهند تا امکان فرود آرام آن فراهم شود. بايد توجه داشت که سرعت اين فضاپيما حدود 20 هزار كيلومتر در ساعت است (فاصله مشهد تا تهران را در کمتر از سه دقيقه طي مي کند) و در فاصله کمتر از 200کيلومتري سياره بايستي سرعت آن آنقدر کاهش يابد تا به آرامي بر سطح سياره فرود آيد. براي کاهش سرعت فضاپيما بايد در زماني معين مقداري سوخت به داخل موتور فضاپيما پمپاژ شود تا با چند انفجار کوچک و منظم اصلاح مسير و کاهش سرعت مورد نياز ايجاد شود.

دكتر كنگي تصريح كرد: بدين ترتيب سپر حرارتي، چتر نجات و موتور ها فضاپيما مهمترين ابزار کاهش سرعت فضاپيما خواهند بود. اما سنگيني فضاپيما به دليل تجهيزاتي اضافي که حمل مي کند اين فرايند را دشوارتر خواهد کرد. به علاوه به دليل جو رقيق سياره نيز نمي‌توان از خاصيت اصطكاكي جو براي کاهش سرعت فضاپيما استفاده کرد